Phạm Công Thiện (1941–2011) xuất hiện trong không gian trí thức miền Nam Việt Nam thập niên 1960, giai đoạn chịu ảnh hưởng mạnh từ:

• Triết học hiện sinh châu Âu hậu chiến
• Phong trào canh tân Phật giáo
• Khủng hoảng bản sắc văn hóa hậu thuộc địa
• Sự va chạm Đông – Tây trong môi trường đô thị Sài Gòn

Ông không thuộc một trường phái chính thống, cũng không xây dựng một hệ thống triết học hoàn chỉnh theo chuẩn hàn lâm. Tuy nhiên, ông được xem là một hiện tượng tư tưởng độc lập, có ảnh hưởng đáng kể trong đời sống trí thức miền Nam trước 1975.

---

Tư tưởng Phạm Công Thiện có thể phân tích theo ba tầng:

1. Tầng hiện sinh phương Tây
2. Tầng phê phán văn hóa và ý thức
3. Tầng chuyển hóa sang Phật học và Thiền

Ba tầng này không tách rời mà chuyển động theo tiến trình lịch sử đời sống của ông.

---

1. Ảnh hưởng Nietzsche

Trong các tác phẩm đầu như Ý thức mới trong văn nghệ và triết học (1965), có thể nhận diện:

• Tinh thần phủ định hệ giá trị truyền thống
• Thái độ chống lại sự thỏa hiệp tư tưởng
• Khát vọng sáng tạo bản thể cá nhân

Tuy nhiên, ông không tiếp nhận Nietzsche theo hướng quyền lực chính trị, mà nhấn mạnh chiều kích giải phóng tinh thần.

Nietzsche ở đây là biểu tượng của “tinh thần vượt thoát”, không phải siêu nhân học.

---

2. Ảnh hưởng Heidegger

Ảnh hưởng Heidegger thể hiện qua:

• Quan tâm đến vấn đề Hữu thể (Being)
• Tính chất siêu ngôn ngữ trong diễn đạt
• Sự nhấn mạnh vào “khai mở” hơn là lập luận tuyến tính

Trong Hố thẳm của tư tưởng, ta thấy nỗ lực tiếp cận vấn đề hữu thể học trong bối cảnh Việt Nam, dù không theo cấu trúc phân tích triết học hệ thống.

---

Khái niệm “ý thức mới” không phải một học thuyết có định nghĩa khép kín, mà là lời kêu gọi:

• Thoát khỏi sự mô phỏng thụ động phương Tây
• Thoát khỏi văn hóa truyền thống bất động
• Thức tỉnh cá nhân khỏi sự ngủ quên tinh thần

Ở đây, Phạm Công Thiện không đề xuất một hệ giá trị cụ thể thay thế, mà nhấn mạnh hành vi tỉnh thức.

Đây là đặc điểm của tư duy hiện sinh: đặt câu hỏi hơn là đưa ra cấu trúc trả lời.

---

Từ cuối thập niên 1960 trở đi, tư tưởng của ông dần dịch chuyển sang Phật học.

1. Tánh Không

Khái niệm “hố thẳm” trong các tác phẩm sau có thể đọc song song với:

• Hữu thể luận của Heidegger
• Tánh Không (Śūnyatā) trong Phật giáo

Điểm khác biệt:
Nếu Heidegger dừng lại ở việc khai mở câu hỏi về hữu thể, thì Phạm Công Thiện tìm thấy một lối thoát siêu hình qua Phật học.

---

2. Giải cấu trúc hiện sinh

Ông không phủ nhận hiện sinh, nhưng:

• Giải cấu trúc tính bi quan của hiện sinh
• Đưa vấn đề khổ đau về khung Phật học
• Chuyển từ nổi loạn sang chiêm nghiệm

Từ đây, tư tưởng của ông mang tính nội quán nhiều hơn phản kháng.

---

Một đặc điểm quan trọng:

Phạm Công Thiện không viết theo mô hình luận chứng học thuật phương Tây.

Ông sử dụng:

• Văn phong giàu hình ảnh
• Ngôn ngữ cường độ cao
• Lối viết mang tính thi ca

Điều này khiến ông:

• Có sức ảnh hưởng rộng trong giới trẻ
• Nhưng gây tranh luận trong môi trường hàn lâm

Về phương diện triết học học thuật, ông thiếu hệ thống khái niệm chặt chẽ;
về phương diện văn hóa, ông tạo được hiệu ứng thức tỉnh mạnh mẽ.

---

GIAI ĐOẠN 1: HIỆN SINH NỔI LOẠN

Phủ định – phá vỡ – khai mở.

GIAI ĐOẠN 2: ĐỐI THOẠI ĐÔNG TÂY

So sánh Heidegger và Thiền học.

GIAI ĐOẠN 3: NỘI TÂM VÀ CHIÊM NGHIỆM

Tập trung vào Phật học và thiền định.

Sự chuyển biến này phản ánh tiến trình cá nhân hơn là một chiến lược triết học.

---

Từ góc độ nghiên cứu, có thể xác định:

1. Ông là một trong những người giới thiệu hiện sinh vào không gian trí thức Việt Nam.
2. Ông góp phần tạo cầu nối giữa triết học phương Tây và Phật học.
3. Ông không xây dựng hệ thống lý thuyết hoàn chỉnh.
4. Ảnh hưởng của ông mang tính văn hóa nhiều hơn tính học thuyết.

---

Đánh giá học thuật cần ghi nhận:

• Thiếu cấu trúc lập luận hệ thống
• Thiếu phân tích thuật ngữ triết học chuyên sâu
• Lối viết thiên về cảm hứng

Do đó, Phạm Công Thiện nên được nghiên cứu như:

Một hiện tượng tư tưởng và văn hóa,
hơn là một nhà triết học hệ thống.

---

Phạm Công Thiện đại diện cho:

• Sự chuyển động của trí thức Việt Nam trong khủng hoảng bản sắc
• Nỗ lực hòa giải giữa hiện sinh và Phật học
• Một mô hình trí thức tự do ngoài hệ thống chính thống

Di sản của ông nằm ở năng lực đặt câu hỏi và đánh thức ý thức cá nhân.